Doekle Terpstra - Friesche Sterrekonst

ISBN
   

Soort boek
Hardcover

<p>De vluchten van de onbemande ruimtesondes Voyager 1 en 2 langs de planeten Jupiter en Saturnus hebben schitterende foto's van deze planeten opgeleverd. Omdat ruumtevaartuigen van dichtbij gingen kijken, ontdekten we actieve vulkanen op de Jupitermaan 10 en rangen rond de planeet Jupiter. We ontdekten bij Saturnus nieuwe ringen, honderden zijn er nu waargenomen. Deze passages vinden plaats precies twee eeuwen nadat in Franeker Eise Eisinga cen planetarium bouwde. Merkwaardig genoeg hebben de twee gebeurtenissen alles met elkaar te maken.</p> <p>Eise Eisinga wilde met zijn planetarium laten zien dat de bevolking van het Friese platteland niet bang hoefde te zijn voor een samenstand van planeten. Zo?n schouwspel was wel erg zeldzaam, maar het was volkomen begrijpelijk. Eise Eisinga redeneerde dat, door een model te maken, waarin de bewegingen van de planeten werden nagebootst, het gewenste inzicht kon ontstaan. Terwijl de Friese bevolking de heldere ,?dwaalsterren? (dat betekent het woord planeten) in een klein groepje vlakbij elkaar aan de hemel zag staan, werkte Eise Eisinga aan zijn planetarium. In 1781 was het voltooid. Franeker was, is en zal trots blijven op het werk van deze man. </p> <p>De astronomie heeft in de afgelopen twee eeuwen een grote vlucht gemaakt. In ons zonnestelsel werden nieuwe planeten ontdekt: Uranus, Neptunus en Pluto. Uranus werd voor het eerst opgemerkt in het Jaar dat Eise Eisinga zijn planetarium voltooide. Alle nieuwe ontdekkingen zouden toegevoegd kunnen worden aan dit planetarium. Geen van de ontdekkingen betekende dat het planetarium in Franeker onjuist was. Zo kan de bezoeker anno 1981 nog zien dat ook nu weer de planeten, gezien vanuit de aarde, praktisch op een rechte lijn staan. De preciese samenstand is inmiddels verstoord, omdat de planeten die vlakbij de zon staan, relanef snel van positie veranderen. De grote planeten staan nog bij elkaar. </p> <p>In twee eeuwen veranderde de reaktie op een, nog steeds zeer zeldzame, samenstand ingrijpend. In de achttiende eeuw werd de ondergang van de wereld gevreesd en werd er op het Friese platteland een planetarium gebouwd. In de twintigste eeuw werd de samenstand gebruikt om met ??n ruimtevaartuig langs een aantal planeten te vliegen, omdat die planeten mooi op ??n lijntje stonden.</p> <p>De missie van Voyager 1 is voltooid. De missie van Voyager 2 voert na Jupiter en Saturnus nog naar Uranus en mogelijk zelfs nog naar Neptunus. Eise Eisinga was in wezen een popularisator van de sterrenkunde. Ik denk dat mijn grote bewondering voor hem is ingegeven door mijn leermeester, wijlen professor M. Minnaert. Minnaert was cen wereldbekend astronoom. Zijn enthousiasme bracht me ertoe sterrenkunde als hoofdvak te kiezen tijdens mijn wiscn natuurkundestudie aan de Rijks Universiteit in Utrecht. Minnaert begon niet met me de grootste kijkers van de sterrenwacht te laten gebruiken, doch met me de kleine telescoop ter beschikking te stellen. Ik deed mijn eerste waarnemingen met een instrument dat in de achttiende eeuw niet misstaan zou hebben. In snel tempo groeide ik naar de grotere telescopen en de moderne technieken. Ik leerde echter vanuit het verleden. Leren van en vanuit het verleden. Wat anders kan het doel zijn van een historisch werk. Een werk zoals er een voor u ligt. Als ik de imponerende arbeid van de heer H. Terpstra bekijk voel ik me klein en tegelijk vereerd dat ik een voorwoord in dit boek mag schrijven. Terpstra is voor mij altijd een personiftcatie van Eise Eisinga geweest. Soms heb ik het gevoel dat het portret van Eise Eisinga helemaal niet lijkt: die man moet er veel meer hebben uitgezien als Terpstra. Het planetarium en Terpstra zijn nauw met elkaar verbonden. Vanuit deze hechte band is een brok cultuurhistorie blootgelegd. Zoals Terpstra zelf al concludeert heeft Friesland geen wezenlijke bijdrage geleverd aan de grote astronomische ontdekkingen. De beoefening van de wetenschap astronomie heeft echter een onmiskenbare invloed gehad op de Friese cultuur. Het is de verdienste van H. Terpstra dat hij deze historie voor het nageslacht vastlegt. In het boek komt natuurlijk ook Eise Eisinga, zijn leven en werken en vooral zijn planetarium aan bod. Omdat het planetarium uniek en bekend is in de wereld doet Terpstra met dit boek velen buiten Friesland een plezier. Het boek mag zijn levenswerk worden genoemd. Ik denk dat het een levenswerk is om heel erg trots op te zijn. Gelukgewenst Franeker.</p> <p>Proficiat Terpstra. Houten, april 1981 </p> <p>Chriet Titulaer </p> <p> </p> <p>De sterrenkunde is een fascinerende wetenschap, die door al de eeuwen heen en overal ter wereld vele beoefenaars heeft gevonden. Zij behoort tot de oudste natuurwetenschappen en kan derhalve bogen op een rijk historisch verleden. Tal van geschiedkundige verhandelingen zijn er dan ook al over deze wetenschap verschenen. In dit boek gaat het echter wtsluitend over de Friese sterrenkunde. Voor de maatschappelijke en culturele ontwikkeling van ons volk is deze wetenschap van grote betekenis geweest. Immers reeds aan het einde van de zestiende eeuw werd aan de hogeschool te Franeker onderwijs in de wisen sterrenkunde gegeven, waardoor de zeevaarten landmeetkunde in dit gewest beter tot ontwikkeling kon komen. </p> <p>Maar ook mensen, die uit hoofde van hun beroep niets met deze wetenschappen hadden uit te staan, hebben ze louter uit liefhebberij en tot verrijking van hun geest beoefend. Eenvoudige burgers en plattelandbewoners, die meestal niet meer dan enkele jaren lager onderwijs hadden genoten, hebben zich in de studie van het heelal verdiept. </p> <p>E?n van die enthousiaste beoefenaars was de achttiende eeuwse wolkammer Eise Eisinga, die in zijn woonhuis te Franeker een automatisch bewegend planetarium vervaardigde, dat hij na een noeste arbeid van zeven jaren, in het jaar 1781, nu dus tweehonderd jaar geleden, voltooide. Ter gelegenheid van dit jubileum verschijnt deze verhandeling over de Friese sterrenkunde. </p> <p>Tijdens de voorbereiding van dit werk, bleek dat er over de beoefening van de sterrenkunde en aanverwante wetenschappen in Friesland en ook door Friezen elders, in bibliotheken en archieven nog heel wat gegevens bewaard zijn gebleven. Deze gegevens te verzamelen en in ??n werk samen te vatten, teneinde zoveel mogelijk informatie door te geven en deze ook voor het nageslacht te bewaren, is de leidende gedachte geweest, die aan dit boek ten grondslag ligt. Het werk bestaat dan ook voor een belangrijk deel uit levensberichten van mensen, die zich beroepshalve of uit pure liefhebberij met de exacte wetenschappen hebben beziggehouden. Door deze opzet heeft het boek min of meer het karakter van een encyclopedisch naslagwerk gekregen, waarin de personen en feiten ? althans in grote lijnen ? in chronologische volgorde geplaatst zijn. Er is echter naar gestreefd dat allen die belangstelling hebben voor de cultuur van het Friese volksleven, dit werk, behalve als naslagwerk, ook als leesen studieboek kunnen aanwenden. </p> <p>Dit boek is dus niet alleen bestemd voor de speciale liefhebbers van de sterrenkunde, maar voor allen die ge?nteresseerd zijn in de Friese cultuurgeschiedenis, waarvan de sterrenkunde een klein, maar toch nict onbelangrijk aspect vormt. Er is dan ook getracht de stof in een populaire vorm te verwerken, zodat ook zij, die op het gebied van de astronomie volkomen leck zijn, de inhoud van dit werk zonder veel moeite zullen kunnen begrijpen. Natuurlijk is het gebruik van bepaalde vaktermen onvermijdelijk, maar dat behoeft voor de lezer geen onoverkomelijk bezwaar te zijn, daar deze termen in een woordenlijst aan het einde van het boek worden verklaard. Deze verklarende woordenlijst is feitelijk een beknopte encyclopedie van de elementaire sterrenkunde, die de belangstellende maar oningewijde lezer in de cerste beginselen van deze wetenschap wegwijs kan maken. Voor hen die een diepere studie van een bepaald aspect van de historische ontwikkeling van de Friese sterrenkunde willen maken, is aan het einde van elk hoofdstuk een literatuurlijst opgenomen. Uit deze verhandeling zal blijken, dat de beoefening van de sterrenkunde in Friesland meer van culturele dan van zuiver vakwetenschappelijke betekenis is geweest. Gewichtige ontdekkingen zijn hier niet verricht en evenmin zijn er belangrijke bijdragen geleverd, waardoor de ontwikkeling en groei van ons wereldbeeld bevorderd had kunnen worden. Wel hebben onderscheidene Franeker hoogleraars op verdienstelijke wijze onderwijs in de exacte wetenschappen gegeven, waardoor de bestaande kennis aan volgende generaties werd overgedragen en in de praktijk (zeevaarten landmeetkunde) kon worden toegepast, maar door het ontbreken van een observatorium kon er geen stelselmatig, wetenschappelijk onderzoek plaatsvinden.</p> <p>De sterrenkundigen moesten zich hier dus in hoofdzaak beperken tot het geven van theoretisch onderwijs. Waarnemingen, die voor de wetenschappelijke ontwikkeling en vooruitgang nuttige resultaten hadden kunnen opleveren konden helaas niet worden verricht. Deze situatie is overigens gedurende een vrij lange periode kenmerkend voor heel ons land geweest. Na de dood van Christiaan Huygens is de praktische beoefening van de sterrenkunde op wetenschappelijk niveau in ons land gedurende meer dan anderhalve eeuw vrijwel nihil geweest. Wel konden de universiteiten van Leiden en Utrecht over observatoria beschikken, maar deze waren uitgerust met vrij gebrekkige instrumenten en bovendien waren er geen waarnemers van allure, zodat er slechts sporadisch waarnemingen werden gedaan. </p>